Op 10 september 2026 heeft de Nederlandse orde van advocaten (NOvA), de beroepsorganisatie van de Nederlandse balie, in een formeel wetgevingsadvies de wetgever opgeroepen het onderdeel over het professioneel verschoningsrecht uit de Tweede aanvullingswet Strafvordering in te trekken. Volgens de NOvA wijzigt het voorstel het verschoningsrecht fundamenteel: de officier van justitie krijgt een hoofdrol bij de omgang met verschoningsgerechtigde gegevens, terwijl de rechter-commissaris wordt teruggebracht tot een restfunctie.
De oproep richt zich op een aanvullend wetsvoorstel dat afwijkt van de regeling die de Eerste Kamer op 24 februari 2026 al aannam in de Eerste vaststellingswet, de eerste vaststellingswet voor het nieuwe Wetboek van Strafvordering. Die wet verankerde na jarenlange voorbereiding expliciet het professioneel verschoningsrecht en de centrale rol van de rechter-commissaris. Het advies en de aanbiedingsbrief van de NOvA aan de minister en staatssecretaris van Justitie en Veiligheid zijn gedateerd 10 september 2026.
Wat verandert het wetsvoorstel voor het verschoningsrecht?
Onder de voorgestelde Tweede aanvullingswet krijgt de officier van justitie een belangrijke rol bij de beoordeling van mogelijk verschoningsgerechtigd materiaal, en wordt de rechter-commissaris teruggedrongen tot een zogenoemde "restfunctie". In de praktijk krijgen opsporingsdiensten en het Openbaar Ministerie (OM) eerst zelf toegang tot grote hoeveelheden in beslag genomen gegevens, waarna de rechter-commissaris pas in een later stadium wordt betrokken.
De NOvA ziet dit als een rechtstreekse aantasting van het verschoningsrecht. De orde benadrukt dat het OM, als procespartij tegenover de verdachte, nooit kennis mag nemen van verschoningsgerechtigde informatie, en wijst erop dat uit het verleden is gebleken dat fouten en onachtzaamheid bij de omgang met vertrouwelijke gegevens "niet ondenkbeeldig" zijn. De filtering van verschoningsgerechtigd materiaal moet volgens de balie onder gezag van een onafhankelijke rechter plaatsvinden, niet onder dat van het Openbaar Ministerie.
Waarom stelt de NOvA dat de koerswijziging in strijd is met geldend recht?
Het wetsvoorstel botst met twee pijlers van het huidige verschoningsrecht. Ten eerste verankerde de Eerste vaststellingswet die de Eerste Kamer op 24 februari 2026 aannam, bewust het verschoningsrecht en de sturende rol van de rechter-commissaris. De NOvA roept het kabinet en het parlement op die eerder, moeizaam bereikte regeling te respecteren in plaats van deze via een aanvullingswet terug te draaien.
Ten tweede bevestigde de Hoge Raad de noodzaak van procedurele waarborgen in zijn prejudicieel arrest van 12 maart 2024 (ECLI:NL:HR:2024:375). De Hoge Raad onderstreepte de regisserende rol van de rechter-commissaris bij het uitfilteren van mogelijk geprivilegieerde gegevens en benadrukte dat voldoende capaciteit en middelen beschikbaar moeten zijn. Volgens de NOvA wijst dit arrest op versterking van de waarborgen, niet op afbouw.
| Mijlpaal | Datum | Positie over verschoningsrecht en rechter-commissaris |
|---|---|---|
| Prejudicieel arrest Hoge Raad (ECLI:NL:HR:2024:375) | 12 maart 2024 | Bevestigt procedurele waarborgen en de sturende rol van de rechter-commissaris; vraagt om adequate capaciteit |
| Eerste Kamer neemt de Eerste vaststellingswet aan | 24 februari 2026 | Verankert het professioneel verschoningsrecht en de centrale rol van de rechter-commissaris |
| Wetgevingsadvies NOvA over de Tweede aanvullingswet | 10 september 2026 | Eist intrekking van de versobering van het verschoningsrecht om de rol van de rechter-commissaris te behouden |
Wie worden geraakt, en wat moeten zij doen?
De ontwikkeling is relevant voor elke Nederlandse advocaat en voor de kantoren die een zwaartepunt hebben in de strafrechtelijke en white-collar praktijk (De Brauw, NautaDutilh, Loyens en Loeff, Houthoff), alsmede voor in-house counsel en compliance-teams die werken aan corporate investigations en strafrechtelijke handhaving in Nederland. Notarissen zijn als functioneel verschoningsgerechtigden evenzeer geraakt: de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) onderschrijft de oproep van de NOvA unaniem.
Voorlopig is niets bindend: de Tweede aanvullingswet is nog een wetsvoorstel en de versobering van het verschoningsrecht is nog niet in werking getreden. Maar een fundamentele koerswijziging ligt op tafel, en de tijdlijn hierboven laat zien hoe snel de consensus kan verschuiven. Advocaat en counsel moeten de parlementaire gang van het wetsvoorstel volgen, investigation- en enforcement-teams voorlichten over het mogelijke verdwijnen van rechterlijke filtering, en nu al interne protocollen voor de omgang met in beslag genomen digitale gegevens tegen het licht houden, voordat de regels veranderen.
Welke alternatieven stelt de NOvA voor?
De wetgever motiveert de versobering vooral met uitvoeringsproblemen bij de verwerking van omvangrijke digitale datasets. De NOvA erkent dat de praktijk onder druk staat, maar stelt dat werkbare alternatieven al jaren voorhanden zijn en onvoldoende zijn onderzocht voordat voor een principiële koerswijziging is gekozen.
In haar advies doet de NOvA verschillende voorstellen: geautomatiseerde filtering op geregistreerde advocaat-e-mailadressen, vergelijkbaar met het systeem dat al bestaat voor telefoonnummers van advocaten, aanvullende filtering onder verantwoordelijkheid van de rechter-commissaris, een snellere procedure voor het direct vrijgeven van kennelijk niet-gevoelige gegevens aan opsporingsdiensten, en concentratie van expertise bij een gespecialiseerde rechtbank voor klachten over filterprocedures. De rode draad is dat een onafhankelijke rechter, niet het Openbaar Ministerie, de regie houdt over de beoordeling van verschoningsgerechtigde informatie.
Continue, per jurisdictie realtime monitoring brengt dit soort wijzigingen aan het licht zodra ze worden gepubliceerd, voordat een wetsvoorstel bindend recht wordt.
Abonneer u op de gratis nieuwsbrief
Voor de praktijk zijn de stappen concreet:
- Ga na of uw dossiers raken aan Nederlandse strafrechtelijke onderzoeken of inbeslagname van gegevens waarbij het verschoningsrecht kan worden ingeroepen.
- Volg de voortgang van de Tweede aanvullingswet via het advies van de Raad van State en de behandeling in de Tweede Kamer, en noteer een eventuele inwerkingtredingsdatum.
- Licht investigation-, enforcement- en compliance-teams voor over het mogelijke verdwijnen van rechterlijke filtering en over de alternatieven van de NOvA.
Het dossier rond het verschoningsrecht is niet afgerond. De NOvA, de Hoge Raad en de eigen Eerste vaststellingswet van de Eerste Kamer wijzen allemaal één richting, en de Tweede aanvullingswet wijst nu de andere. Obsidian blijft de hercodificatie van het Nederlandse strafvorderingsrecht volgen naarmate deze vordert.
